Sign In

Building Vibrant, Equitable and

Sustainable Rural Communities

DRDLR Home > SPEECHES > Budget Vote Speech 2018 by Minister in Xitsonga
Budget Vote Speech 2018 by Minister in Xitsonga

Muxiximeki Mutshamaxitulu,

Vaxiximeki Vaholobye

Swandla swa Vaholobye

Vaxiximeki Swirho swa Palamende

Vatirhi va Ndzawulo

Vatirhisani and vatirhisanikuloni eka Nhluvukiso wa Matikoxikaya na Antswiso wa Misava

Vayeni vo Xiximeka

MaAfrika-Dzonga kuloni

Va matlharhi na va swirhundzu

Ndzi titwa ndzi xiximekile ku mi tisela xipichi xa vhoti ya bajete ya Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Matikoxikaya na Antswiso wa Misava elembeni leri hi tlangelaka lembexidzana ro velekiwa ka tatana wa rixaka ra hina, Nelson Rolihlahla Mandela. Hi le ka lembe leri hi tlangelaka malembe ya xidzana ra Madiba laha hi fanelaka ku tsundzuka ku 1994 a ku ri lembe leri nawu wo sungula lowu wu tivekaka tanihi Nawu wa ku Tlheriseriwa ka Timfanelo ta Misava (Act 22 wa 1994) wu nga pasisiwa hi Palamende yo sungula yo hlawuriwa hi ndlela ya xidimokirasi. Leswi swi endliwe hi ku twisisa swinene ku vululami bya swa misava byi na nkoka loko swi ta eku oloxoloxeni ka swiphiqo swa vusiwana, mpfumaleko wa mitirho na ndzingano.

Hi1995, ku nga si hela lembe hi nghenile ka xidimokirasi xa hina, Madiba u tsundzukile leswaku, ndza tshaha: "Hi vile na ntshuxeko na xidimokirasi n'waxemu, ku fanela ku va na ku tlheriseriwa endzhaku ka misava ka vini va yona. Hi ku endla tano ku fanela ku va na mikateko yo lulamisa switandzhaku swa malembexidzana yo tekeriwa ka misava no ala na ntiyiso. Emahetelelweni tanihi vanhu, hi nga kota ku languta swikwembu swa hima emahlweni ivi hi ku: Nyuku wa n'wina a wu helelanga evoyeni."

Ndzi pfala ntshaho

Madiba a wu twisisa nkoka wo tiyisisa ku misava yi vuyiseriwa ka magidigidi ya vanhu va hina lava a va tekeriwe yona. A swi twisisa leswaku ku aviwa, ku tlheriseriwa na nhlayiseko wa vun'wini bya misava i tiphuphu ta nkoka 'leti nga akaka miganga yo tiya leyi eka yona maAfrika-Dzonga hinkwawo, vantima na valungu, va nga kotaka ku tinyungubyisa no va na ntshembho wa ku mfanelo ya vona hinkwavo ya xindzhuti xa vumunhu ti hlayisekile'.

Loko ka ha nyikiwa misava emugangeni wa Cremin hi 1998, Madiba u hi tsundzuxile leswaku:

Ndza tshaha:

"MaAfrika-Dzonga va lwile hi vuvona va lwela misava, tihosi na tona a ti tshukiselana matihlo hi mhaka ya misava. Vanhu va file va fela yona misava. Eka mhaka leyi, Afrika-Dzonga a ri hambananga na matiko yo tala ya misava. Kambe etikweni ra hina, ku tekeriwa ka misava a ku ri xiphemu xa sisitimi yo tikisela vanhu ya mfumo wa xin'wanamanana leyi xikongomelo xa yona a ku ri ku hi lwisa hi xihina. Hi ku endla ku vunyingi bya maAfrika-Dzonga byi pfumala misava etikweni leri ma nga tswaleriwa ka rona sisiteme yaleyo yi tumbuluxile mpfumaleko wa ndzingano, ku avana na vusiwana."

Ndzi pfala ntshaho

Xiboho xa Khomfarense ya vu54 ya African National Congress (ANC) loko swi ta eku tlheriseriweni ka misava handle ka ndziriso xi endla leswaku hi lemuka swiphiqo leswi khumbaka vanhu siku na siku swa antswiso wa misava leswi katsaka ku nanayila ko tlheriseriwa ka misava ivi hi hala tlhelo ku ri na ku durha ka ntsengo wa misava lowu nga vanga vukanganyisi eka ntsengo wa misava no nonokisa phurosese yo susa mpfumaleko wa ndzingano loko swi ta ka swa misava.

Eka mbhurisano wakwe wo sungula na rixaka, Puresidente Cyril Ramaphosa u tinyiketerile leswaku mfumu wu ta "hatlisisa tiphurogiramu to aviwa ka misava leti nga langutanangiki no lulamisa timhaka ta mpfumaleko wa vululami wa nkarhi lowu nga hundza ntsena, kambe leti nga ta tisa varimi vo tala eka sekithara ya swa vurimi. 

 

Eka matwisiselo lawa u tinyiketerile leswaku mfumo wu ta "landzelela rimba ro anama leri nga ta angarhela matshalatshala hinkwawo lawa nga kona" naswona rimba leri ri ta katsa ku tekeriwa enhlokweni ku tlheriseriwa ka misava handle ka ndziho ku ya hi xiboho xa Khomfarense ya vu54 ya African National Congress.

Loko a ha burisana na rixaka, Puresidente u tlhele a tshikelela mhaka yo ku tekeriwa ka vanhu misava ya vona hi ku landzelela Nawu wa Vini va Misava wa 1913 a swi ri xidyoho xa maendlelo ya xin'wanamanana xidzi. Switandzhaku swa nawu walowo swa ha twiwa hi vanhu va hina na namuntlha – mi nga kanakani, leswi swi ta lulamisiwa.

Hi ku landzelela tiphurosese ta Palamende leti nga ndleleni sweswi leti nga ku languteni loko swi koteka ku antswisiwa vumbiwa na ku tlhela ti nyika vumbiwa matimba yo tlherisela misava handle ka ndziriso, ndzawulo ya mina yi ta hoxa xandla eka njhekanjhekisano no tlhela yi nyika mavonelo na xiyimo xa hina loko swi ta ka leswi swi fanelaka ku endlisiwa xiswona loko swi ta ka swa Vumbiwa na pholisi.

Hi ku landzelela rimba ro cinca xiyimo xa swa vuxaka bya vanhu na ikhonomi ya vona, hi tinyiketerile ku tiyisisa leswaku vun'wini bya misava byi hundzuka nchumu wa nkoka hi tlhelo ra ikhonomi ka vanhu va hina.

Loko tiphurosese ta Palamende ta ha ya emahlweni, ndzawulo yi ta ya emahlweni yi antswisa misava hi ku landzelerisa tiphurogiramu ta ku tlheriseriwa ka misava, ku aviwa ka misava na nsirhelelo wa vun'wini bya misava hi ku tirhisa milawu yaleyi nga kona ya swa vumbiwa. Hi milawu leyi ndzawulo yi ta ringeta ku hakela swimalana swintsanana sweswi nga ta koteka leswi katsaka timhangu leti khumbhaka ku tlherisiwa ka misava yi ya ka vatirhi lava tshamaka entirhweni na vatshami va le mapurasini. Ku tumbuluxiwa ka Ofisi ya Valuer-General na ku tirhisiwa ka swipimelo leswi nga kona swa vumbiwa swi sungirle ku tswala mihandzu yo xonga eka timhaka leti khumbhaka ku hakeriwa ka mitsengo leyi hakeriwaka eku xaviweni ka misava. 

 

Eka lembeximali leri hi navela ku tisa Nawumbisi wa Vulawuri bya Misava ya swa Vurimi (Regulation of Misava ya swa vurimi Bill) lowu loko wo humelerisiwa hi ku fambisana na wa Property Valuation Act wa 2014 yi nga tswalaka nseketelo wu kulukumba ka Xiyenge xa 25 hi ku landzelela milawu yo hakelana ku ya hi ndzingano na mfanelo. Nawumbisi wa Vulawuri bya Misava ya swa Vurimi wu na xikongomelo xo tumbuluxa rimba ro simeka mpimo wa le henhla lowu vun'wini bya misava byi nga fanelangiki ku hundza ka byona loko swi ta ka misava ya swa vurimi.

Hi ta ya emahlweni hi tirhisa matimba ya milawu leyi nga kona ku hatlisisa nhluvukiso wa matikoxikaya na antswiso wa misava.

Muxiximeki Mutshamaxitulu, ku tekiwa ka misava hi ndlela yo ka yi nga ri enawini loku nga ku humeleleni enkarhini wa sweswi etikweni hinkwaro i xikombiso xi kulukumba xa ku vanhu va hina a va tsakisiwi hi rivilo ro nonoka leri misava yi nga ku tlherisiweni hi rona.

Handle ka matirhelo yo xonga lawa ya nga endliwa ku fika namuntlha, swi tikomba onge a ku na ku antswa evuton'wini bya vanhu va hina hi tlhelo ra swa ikhonomi. Ku yisiwa emahlweni ka mikhuva yo va na tiikhonominyingi etikweni rin'we ku ya emahlweni ku kula.

Xivutisonkulu ka hina i ku xana hi ta endla yini xo hambana lexi nga ta hi pfuna ku pfula tigede ta nhluvukiso wa ikhonomi ya vanhu va hina.

Ku antswisa matirhelo ka phurogiramu yo tlheriseriwa ka misava hi tshembhisa no tinyiketela ku tiyisisa vuswikoti bya Khomixini yo Tlherisela Timfanelo ta Misava. Leswi swi ta katsa ku tekeriwa enhlokweni no hlawuriwa ka ndlela yin'we ya matirhelo, ku tumbuluxiwa hi vuntshwa phorosese ya swikoxo leyi nga ta hunguta ku kayakayisa vakoxi no hatlisisa ku hakeriwa ka swikoxo.

Swirho swo xiximeka, ku fika namuntlha hi hakerile 80 664 wa swikoxo leswi nga vuyerisa 2, 1 wa mamiliyoni ya vanhu naswona hi tirhise R40 wa mabiliyoni ku endla tano. Mali leyi yi katsa mali yinene leyi nga hakeriwa vakoxi. 163 463 ya vona i mindyangu leyi rhangeriwaka hi vaxisati. Ku fika namuntlha hi tlheriserile 3,5 wa mamiliyoni ya tihekitara ta misava leyi nga tirhisiwaka tanihi nchumu lowu nga ta hatlisisaka ku cinca vutomi bya vanhu va hina lava hi vunyingi bya vona va ha phasiweke ka ikhonomi ya le ndzhaku. Misava leyi pfumalaka nseketelo lowu lavekaka ya tsandzeka ku pfulela n'wini wa yona tindlela ta swa ikhonomi.

Hi matimba lamakulu lembeximali leri hi ta tiyisisa nhluvukiso lowu nga pfanganisiwa ku hi ta kota ku tiyisisa ku ku fikeleriwa ka misava ku tswala mbuyelo lowu vonakaka loko swi ta ka swa ikhonomi. Ku na swiphiqo leswi vangiweke hi sisitimi leswi hundzukaka swirhalanganyi ka matirhelo ya hina yo tlherisela vakoxi misava ya vona. Ku seketela varimi va ntima, ku nyikiwa ka timfanelo ta mati, ku nyikiwa ka nseketelo wa infirakisichara no fikeleriwa ka timakete swi ta landzelela maendlelo yo rhangisa vantima. Mavangwa lawa ya fanela ku pfariwa.

Eka lembeximali ra 2018/19, hi navela ku hakela 1 151 wa swikoxo swa misava naswona ku endla tano hi ta tirhisa R2 wa mabiliyoni. Hi ta tlhela hi rhangisa emahlweni nseketelo wa mapurasi lawa ya nga tlheriseriwa endzhaku, R700 wa mamiliyoni yi vekiwile etlhelo ku endla ntirho lowu.

Hi 2017, xikoxo xa muganga wa Double Drift xi hetisisiwile hi ndzawulo na muganga lowu a wu ri na swirho swa 1500. Muganga lowu wu nyikiwile 1300 wa tihekitara ta misava exifundzeninkulu xa Eastern Cape. Misava leyi yi katsaka 21 wa mapurasi naswona sweswi wu hundzukile Double Drift Nature Reserve. Ku nga ri khale va ta ringeta ku endla phurojeke yo fuwa swiharhi swa mananga (game farming).

Xin'wana xa swikoxo leswa ha ku hakeriwaka no tlhela xi va lexikulu i xa muganga wa ka Ravele exifundzeninkulu xa Limpopo. Ku nyikiwa ximfumu ka misava leyi ku endliwile hi 2005. Nhlangano wa Misava ya Muganga (Ti-CPA) wu endlile ntirho wo xonga swinene eku endleni ku misava yi tirhisiwa swo vonaka naswona hi ku endla tano yi hoxa xandla ka nhlayiseko wa swakudya etikweni ra hina. Ti-CPA ti ya emahlweni ti bindzurisa naswona ti kota no xavivisa swibyariwa swa tona ti xavisela matiko ya le handle. Ti xavisela matiko ya le Europe, China na man'wana matiko ya misava swibyariwa swo fana na timongo na maovhakhado na swin'wana.

Ndza tinyungubyisa ku mi tivisa leswaku vayimeri va CPA ya Ravele va kona kwala namuntlha.

Ntlhotlho wa hina sweswi i ku tiyisisa leswaku ku humelela loku ko tlheriseriwa ka misava ku yisiwa emahlweni no ku hundzula xikombiso ka van'wana leswaku maendlelo lawa ya namba ya hundzuka mukhuva ka hinkwavo lava endlaka swikoxo.

Phurogiramu yo tlheriseriwa ka misava yi tama ya ha ri ya nkoka eku endleni ku vanhu lava khale a va kandziyeriwile va kota ku fikelela misava.

Ku suka hi 1994, hi ku landzelela phurogiramu yo tlheriseriwa ka misava, hi kumile 4.8 wa mamiliyoni ya tihekitara ta misava naswona ku endla tano hi tirhisile R17 wa mabiliyoni. Eka 4.8 wa mamiliyoni ya tihekitara, 4 wa mamiliyoni i ya misava ya swa vurimi naswona 779 000 wa tihekitara a ku ri misava leyi nga kumeriwa no vekeriwela etlhelo ku nyikiwa vatirhi lava tshamaka entirhweni na vatshami va le mapurasini. Ndzawulo yi nyikile mapurasi ya 1675 nseketelo wo sungula no fambisa mabindzu. Nseketelo lowu wu fikile kwalomu ka 1,5 wa mamiliyoni ya tihekitara naswona ku endla tano hi tirhisile R4.8 wa mabiliyoni.

Eka lembeximali leri, ndzawulo yi kunguhata ku kuma 98100 wa tihekitara ta misava hi ku tirhisa Rimba ro Kuma Misava hi ndlela ya Vutshila, ku tirhisana na van'wana loko swi ta ka swa timali tanihi xiphemu xa Pfhumba ra Operation Phakisa. Vatirhi lava tshamaka entirhweni na vatshami va le mapurasini va ta rhangisiwa emahlweni.

Xo hetelela, ndzawulo yi ta endla tiphurojeke to ringeta hi 18 wa mapurasi ku seketela pfhumba ro hatlisisiwa ka nhluvukiso no tlheriseriwa ka misava hi ku seketela vurimi bya le handlenyana ka madoroba no pfuxetiwa ka madoroba ya le matikoxikaya. Bajete hinkwayo ya R1,2 wa mabiliyoni yi vekiwile etlhelo ku yi ta tirhisiwa ku kuma misava yo seketela tiphurogiramu leti. 

 

Timhaka ta mafambiselo eMihlanganweni ya Misava ya Muganga ti vile xin'wana xa swiphiqonkulu leswi khumbaka ku yisiwa emahlweni ka tiphurogiramu to tlheriseriwa ka misava. Sweswinyana hi yisile Nawumbisi wo Antswisa ti-CPA ePalamende naswona hi naveka ku wu nga pasisiwa wu hundzuka Nawu ku nga si hela lembeximali leri. Nawumbisi lowu wu bumabumela leswaku ku tumbuluxiwa Ofisi ya Registrar leyi nga ta antswisa vuswikoti byo kambela/xiyaxiya, ku letela no tirhana na mikwetlembetano leyi nga tshukaka yi vile kona.

Swa hlamarisa swinene ku hi 2018, 24 wa malembe endzhaku ko kuma xidimokirasi, ku hlongoriwa ka vanhu emakaya ya vona swi nga ri enawini no xanisiwa ka timfanelo ta vanhu emapurasini swa ha humelela. Sweswinyana ndza ha ku tivisiwa ku ematlhelweni yan'wana ya tiko van'wana vanhu va ha tsoniwa nkateko na xindzhuti xo lahla varhandziwa va vona emisaveni leyi va nga tshama ka yona vutomi bya vona hinkwabyo. Timhangu ta muxaka lowu ti tsan'wa ndhawuko wa timfanelo ta misava lowu hi nga ku ringeteni ku wu byala.

Eka mhaka leyi, hi ta languta eku antswiseni ka vuhlayiseki bya vatshami va le mapurasini hi ku tirhisa ku antswisiwa loku ku bumabumeriweke eka ESTA (nawu wa Extension of Security Tenure Act).

Eka mbhurisano wakwe na rixaka, Puresidente u lerisile leswaku xikambelwana xa mapurasi hinkwawo lawa ya nga kumiwa hi tiphurogiramu to tlheriseriwa ka misava xi fanela ku endliwa; Muxiximeki Mutshamaxitulu, ndza tinyungubyisa ku mi tivisa leswaku hi sungurile ku endla xikambelwana xelexo xa mapurasi lawa ya nga kumiwa hi PLAS (Rimba ro Kuma Misava hi Vutshila).

Ku fika namuntlha, hi hetile ku endla xikambelwana xa xifundzankulu xa Western Cape. Ntirho wu le ku endliweni eka swifundzankulu leswin'wana hinkwaswo naswona wu languteriwile ku hela hi Hukuri 2018. 

 

Mbuyelo wa xikambelwana lexi wu ta pfuna mfumu eku hatlisiseni ka nseketelo wa nhluvukiso wa ku cinciwa ka ikhonomi hi ku lemuka swilaveko swa vuleteri, swiyimo swa xiikhonomi exikarhi ka vaakatiko na nseketelo wa infirakisichara.

Ndzawulo yi hetile oditi ya misava ya mfumu hi 2012. Emasungulweni ya nyan'waka, hi humesile Xiyenge xa 1 xa Oditi ya misava yo ka yi nga ri ya mfumu. Hambileswi ku nga vaka na swirhalanganyi eka vuxokoxoko lebyi nga nyikiwa mayelana no hambana ku ya hi muhlovo wa nhlonghe, swi le rivaleni leswaku ku na mpfumaleko wa ndzingano lowa ha yisiwaka emahlweni loko swi ta ka vun'wini bya misava. Xiviko xi le rivaleni xi lo tlangandla ku loko swi ta ka vun'wini bya misava ya munhu hi munhu, vantima va le Afrika-Dzonga va ha salele endzhaku naswona va na vun'wini bya misava ya 4% ntsena.

Xiyenge lexi landzelaka xa oditi ya misava yo ka yi nga ri ya mfumu xi ta languta eka vuxokoxoko byo hambanahambana ka vun'wini bya misava hi tikhamphani, mikwama (trusts), CBOs, sw.sw. Xiyenge lexi xi ta sungula eka lembeximali reri naswona hi ta tirha swin'we na vatirhisanikuloni van'wana va nkoka ku hi ta kota ku fikelela vuxokoxoko bya nkoka lebyi hi tshembaka ku byi ta pfuna swinene eku fikeleriweni ka ndlela leyi nga ta va kahle eku tlhelerisiweni ka misava.

Hambiswiritano, tanihi maAfrika-Dzonga, hi fanela ku amukela leswaku hambi ho pfumala vuxokoxoko hi xitalo lebyi nga ta huma eka xiyenge lexi xa oditi, ku suka hi 1995 10, 2% ntsena wa 82 wa mamiliyoni ya tihekitara ta misava ya swa vurimi yi aviwile yi averiwa vaakatiko.

Leswi swi vula ku a hi si kota ku ololoxa xiphiqo xa mpfumaleko wa misava lowu nga vangiwa hi mfumo wa xin'wanamanana. Swi vula ku a hi humelerisanga xitshembhiso lexi Madiba a vulavula hi xona loko a ku, "xitshembhiso xo aka muganga lowu eka wona maAfrika-Dzonga hinkwawo, vantima na valungu, va nga ta kota ku tinyungubyisa no fikelela mfanelo leyi va nga velekiwa na yona ya xindzhuti xa vumunhu". 

 

Ku hoxa xandla ka antswiso wa mafambiselo ya swa misava no cinciwa ka ikhonomi, Ndzawulo yi sungurile, hi 2014, phurogiramu yo Fambelanisa Matimba ya Tindhawu ta Matsarisiwelo ya Vun'wini bya Misava ku ya Emindzelekanweni ya Swifundzankulu. Xikongomelo xa yona i ku fambelanisa matimba ya tindhawu ta matsarisiwelo ya vun'wini bya misava ya ya emindzelekanwini ya swifundzankulu tanihileswi swi nga tsarisisiwa xiswona eka Xiyenge xa 103 xa Vumbiwa no tiyisisa ku vukorhokeri bya Vutsarisi bya Vun'wini bya misava exifundzeninkulu xin'wana na xin'wana xi le ku suhi na vanhu lava lavaka vukorhokeri.

Ehansi ka phurogiramu leyi, Ndzawulo ya ha fikelerile swilo swo tala swinene naswona ku humelela koloko ku katsa ku tumbuluxiwa ka Ofisi yo Tsarisa Vun'wini bya Misava eLimpopo leyi nga ePolokwane hi ti3 ta Dzivamisoko 2017 no hambanisi xikan'we no hundzisela tirhekhodo hinkwato to khomeka kunene na ta xilikitironiki ku suka eOfisini ya le Cape Town swi ya ka ya le Eastern Cape.

Muxiximeki Mutshamaxitulu,

Nhluvukiso wa matikoxikaya i wa nkoka eku cinciweni ka ikhonomi ya swisiwana etindhawini ta le matikoxikaya. Ku fika sweswi, 5448 wa mitirho yi tumbuluxiwile hi Phurogiramu ya nhluvukiso wa matikoxikaya n'waxemu.

Eka lembeximali ra 2018/2019 hi ta tirhana no endla ku 9 (kaye) wa tiZoni ta migingiriko ya swa Ikhonomi eMatikoxikaya ti sungula ku tirha nakambe. Emasungulweni tizoni leti a ti tumbuluxeriwile ku tirha ehansi Phurogiramu ya Agri-Park. Pfhumba ra "The Agri-Park" ri ta hatlisisa nhluvukiso wa tindhawu leti nga kusuhi ku katsa na tindhawu leti eka tona ku tshamaka vanhu. Ku ta katsiwe na migingiriko yin'wana eka mhaka leyi. Hi ku endla tano ku ta va na migingiriko yo tala swinene ya xiikhonomi. Hi ndlela yaleyo ku ta tumbuluka mitirho ivi ku hunguteka mpfumaleko wa ndzingano, vusiwana na mpfumaleko wa mitirho. 

 

Xikongomelonkulu xa pfhumba leri i ku tiyisisa leswaku vanhu va hina eka ikhonomi ya vumbirhi (ya le ndzhaku) va kota ku nghenelela hi ku hetiseka eka ikhonomi ya tiko hinkwaro ku katsa no fikelela makete. Hi ta tlhela hi nyika nseketelo wa infirasitirakichara na wa swa vutivi bya mabindzu. Hi tshembha ku leswi swi ta hatlisisa nhluvukiso wa ikhonomi, ku pfuxetiwa no tumbuluxiwa ka madoroba ya le matikoxikaya mantshwa.

Ku phurogiramu leyi yi kuma ntamu, nseketelo wu ta laveka ku suka ka vatirhisanikuloni vo hambanahambana.

Muxiximeki Mutshamaxitulu, loko ndza ha gimeta ndzi pfumeleleni ndzi tiyisisa vutinyiketeri bya hina byo antswisa matirhelo ya hina eku humeleriseni ka tiphurogiramu hinkwato na mafumelo hi ku angarhela eka Ndzawulo. Ku tiyisisa ku tiphurogiramu ta nhluvukiso wa matikoxikaya na antswiso wa misava ti tisa ku cinca evuton'wini bya vanhu, Ndzawulo yi le ku ringeteni ku endla ku tiphurogiramu ti fambelana no pfanganisa migingiriko yin'wana.

Eka lembeximali leri nga hundza Ndzawulo yi kumile oditi yo basa ivi hi hala tlhelo Deeds Trading Account na Agricultural Land Holdings Trading Account na tona ti kumile tioditi to basa. Hi tshikelela nakambe ku tinyiketela ka hina ka kuya emahlweni hi antswisa mafambiselo yanene lawa katsaka matirhelo ya hina loko swi ta ko hakela swibindwana leswi hi korhokelaka ku nga si hela 30 wa masiku.

Gondzo ro nyika vanhu va hina misava ra tika swinene naswona mikarhi yin'wana swi pfa swi tikomba swi nga koteki, kambe a hi tsundzukeni leswaku Nhenha ya hina, Utat' uMadiba u hi dyondzisile ku mikarhi hinkwayo swilo swi tikomba swi nga koteki ku kondza swi va swi endlekile.

Hi marito lawa, Muxiximeki Mutshamaxitulu, ndzi tisa ehubyeni leyi bajete ya Ndzawulo ya 2018/2019. 

Marhavi2018/192019/202020/21
R'000 R'000 R'000
Mafambiselo1,825,4161,869,2031,992,908
NGMS 690,437 744,603 790,578
Nhluvukiso wa matikoxikaya 1,814,515 1,924,483 2,035,460
Ku tlheriseriwa ka misava 3,371,024 3,603,590 3,810,703
Ku antswisiwa ka misava 2,723,851 2,907,931 3,076,052
Hinkwayo 10,425,243 11,049,810 11,705,701

 

Article:

ministers_drdlr budget_vote_speech_2018_xitsonga.pdf


Categories:

In this Section